CẢ không loại trừ

Cả là vị từ/tiểu từ tình thái có một nghĩa là “không loại trừ”, với hàm ý: “theo lẽ thường, đối tượng nói đến không hoặc ít có khả năng thuộc phạm vi tác động của vị ngữ nêu ra trước đó”.

Cả A nghĩa là không loại trừ A; trong đó A là yếu tố (do danh ngữ, đôi khi vị ngữ biểu thị([1]) không/ít có khả năng hành động hoặc mang trạng thái đã nói, so với những yếu tố tương tự hoặc những yếu tố cùng tập hợp. Ở một góc nhìn khác, A là trường hợp mà người nói cho rằng người nghe có thể không/chưa nghĩ tới nên cần phải tách riêng ra.

Về ngữ pháp, có thể phân biệt ba trường hợp.

Trường hợp 1:

1.1. Ngữ đoạn “cả A” là một thành phần của câu (bổ ngữ hoặc đề). Trong đó A là một yếu tố thuộc tập hợp đã nói ra trước đó (hoặc không nói ra, vì đã biết).

(          1)  John ăn được tất cả các món ăn Việt Nam. Anh ấy (cũng) ăn được cả mắm tôm.

(          2)  John ăn được cả mắm tôm.

(          3)  John ăn được tất cả các món ăn Việt Nam, cả mắm tôm anh ấy cũng ăn được.

(         4)  John ăn được tất cả các món ăn Việt Nam. Cả mắm tôm anh ấy cũng ăn được.

     Trong các câu trên, “mắm tôm” (yếu tố A) được xem là khó ăn nhất([2]) đối với người nước ngoài – theo ý của người nói, vì có thể với một người nói khác thì “hột vịt lộn” hoặc “sầu riêng” mới khó ăn nhất chứ không phải “mắm tôm”.

          Ở ví dụ (1) là hai câu độc lập, có liên quan về ý nghĩa (câu sau “nói rõ thêm” cho câu trước); ngữ đoạn “cả...” đóng vai trò bổ ngữ cho “ăn”.

          Ví dụ (2) có chỗ khác: cái tập hợp (“tất cả các món ăn VN”) bao gồm yếu tố “mắm tôm” không được hiển ngôn mà chỉ được tiền giả định – cái tiền giả định này do cả mang lại. (Giả sử có một phát ngôn như “John ăn được cả phở bò” thì người nghe nhận ra ngay rằng “phở bò” là món khó ăn nhất đối với John, vì một lý do gì đó).

Như vậy, câu “Nam đi làm cả chủ nhật” được hiểu là “Nam đi làm suốt 7 ngày trong tuần, bao gồm chủ nhật” và “sở dĩ tôi phải nói cả là vì thông thường chủ nhật không phải là ngày đi làm”.

          Hai ví dụ (3) và (4) chỉ khác nhau chút ít về ngữ pháp: (3) là một câu ghép, (4) là hai câu độc lập về ngữ pháp, có liên quan về ý nghĩa. Hai ví dụ (3) và (4) thể hiện góc nhìn khác của người nói, so với ví dụ (1): “mắm tôm” vai trò đề, chứ không phải là bổ ngữ.

          Cũng cần chú ý, từ cả trong ví dụ (1), (3) và (4) có thể vắng mặt, khi đó từ cũng sẽ “bù đắp ngữ nghĩa” cho nó.

1.2. Ngữ đoạn “cả A” là một thành phần của câu (bổ ngữ hoặc đề). Trong đó A là một yếu tố đồng loại với một/những yếu tố đã nói ra trước đó (nhưng A không hoặc ít khả năng hơn).

          ... V... S (cũng/còn) V cả A

(        5)  Nó đánh bạn nó. Nó (cũng/còn) đánh cả anh nó.

...V... Cả A (S) cũng V.

(       6)  Nó đánh bạn nó. Cả anh nó nó cũng đánh.

(        7)  Cô Loan rất đẹp. Cả cô em gái (của cô Loan) cũng đẹp.

(        8)  Cái bàn bằng nhựa, cái ghế bằng nhựa. Cả cái tủ đó cũng bằng nhựa.
 9)  Cái bàn bằng nhựa, cái ghế bằng nhựa. Cả cái tủ đó cũng vậy.

Ở (5), sự có mặt cũng/còn là tùy chọn, trong khi ở (6) cũng là bắt buộc.

          Trường hợp 2:

          Ngữ đoạn “cả A” đứng riêng làm trạng ngữ, có thể đứng cuối câu hoặc đứng ngay sau thành phần biểu thị tập hợp (bao chứa A) mà trong đó nó có vai trò chú thích. Trong các ví dụ sau danh ngữ biểu thị tập hợp được gạch dưới.

(          10)                  John ăn được tất cả các món ăn Việt Nam, cả mắm tôm.

(             11)                  Trường cho phép tất cả sinh viên được nghỉ 3 tuần, cả sinh viên nước ngoài.

(             12)                  Tất cả sinh viên của trường này được nghỉ học 3 tuần, cả sinh viên nước ngoài.

              13)                  Tất cả sinh viên của trường này, cả sinh viên nước ngoài, được nghỉ học 3 tuần.

(             14)                  Trường cho phép tất cả sinh viên, cả sinh viên nước ngoài, được nghỉ 3 tuần.

Ở (10), “cả...” đóng vai trò một trạng ngữ, chú thích thêm cho nhận định đã nêu (và đã đủ ý nghĩa) trước đó. “Mắm tôm” là một yếu tố thuộc tập hợp “tất cả các món ăn VN”. Ở các ví dụ (11) - (14), “sinh viên nước ngoài” được bao chứa trong “tất cả sinh viên (trường này)”.

Ở các ví dụ trên, cả hành chức như một thứ trạng ngữ (đúng hơn là thành phần chú thích, chú thích ngữ), và thường sẽ rõ nghĩa hơn khi được thay bằng một tổ hợp: kể cả, bao gồm cả, tính cả, tùy ngữ cảnh.

Trường hợp 3:

          Ngữ đoạn “cả A” đứng làm bổ ngữ (đồng bổ ngữ), sau một bổ ngữ đồng loại đã nêu ra trước đó. Khi đó, có thể xem đây là một biểu hiện của ví dụ (5), nhưng tỉnh lược đề.

... V..., V cả A.

          (15)                  Nó đánh bạn nó, (nó) đánh cả anh nó.

Đây chính là trường hợp đáng chú ý: trước “cả...” đòi hỏi phải có V.

Ví dụ thêm:

          (16)                  Cô ấy biết lái xe máy, biết lái cả xe hơi.

          (17)                  Nam mua quà cho bạn gái, mua cho cả bố mẹ cô ấy.

          (18)                  Bà Liên phải bán xe, bán cả đồ trang sức, vì cần tiền trả nợ.

          (19)                  Ghét ai thì ghét cả đường đi lối về.

Ở trường hợp 3 này không thể thay cả bằng kể cả, bao gồm cả, tính cả.

Chú thích:

1. Về bản chất, kể, tính, (bao) gồm là những vị từ, kết hợp với cả. Như vậy nó không khác gì với yêu cầu [V + cả] ở trường hợp 3. Tuy nhiên, có sự khác biệt lớn: ba trường hợp này đã được ngữ pháp hóa để có một chức năng riêng là thể hiện tình thái chủ quan của người nói; hay nói rõ hơn, nó hiển ngôn sự can dự của người nói vào nội dung của sự tình vừa được nêu ra.

          Với câu “Nhà này có 7 người, kể/tính/bao gồm cả người giúp việc”, có thể diễn giải: [Sở dĩ tôi nói “X” là vì trong đó tôi đã kể/tính/(bao) gồm người giúp việc].

          Có điều cũng cần chú ý là kể cả, tính cả, (bao) gồm cả không phải là một “từ”, bởi vì vẫn tồn tại quan hệ ngữ pháp rất hiển nhiên giữa yếu tố đứng trước và yếu tố đứng sau. Thực chất, đó là quan hệ giữa vị từ và danh ngữ (cả A) làm bổ ngữ. Bằng chứng là trong mọi tình huống vẫn có thể chèn một yếu tố khác (phó từ hoặc/và giới từ) vào giữa hai yếu tố này, thậm chí có thể bỏ cả.

          Chẳng hạn:

             (20)                  Nhà này có 7 người, (nếu/vì) tôi kể/tính/bao gồm thêm (cả) người giúp việc.

             (21)                  Nhà này có 7 người, (nếu/vì) kể/tính/bao gồm luôn (cả) người giúp việc.

             (22)                  Nhà này có 7 người, kể/tính/bao gồm luôn thêm (cả) người giúp việc

             (23)                  Nhà này có 7 người, kể/tính đến cả người giúp việc.

2. Kể cả, tính cả, bao gồm cả có nghĩa rất gần nhau, trong đa số trường hợp có thể thay thế cho nhau. Tuy nhiên, vẫn có sự khác biệt do ngữ nghĩa của vị từ đứng trước (kể, tính, bao gồm) vẫn còn mang nghĩa từ vựng khá rõ.

          So sánh:

            (24)                  Nhóm (du lịch) có 11 người, kể cả tài xế.

            (25)                  Nhóm chúng tôi có 11 người, tính cả tài xế.

            (26)                  Nhóm chúng tôi có 11 người, bao gồm cả tài xế.

            (27)                  Chuyến đi thực tế này ai cũng phải tham gia, kể cả giáo viên.

            (28)                  *Chuyến đi thực tế này ai cũng phải tham gia, tính cả giáo viên.

            (29)                  ??Chuyến đi thực tế này ai cũng phải tham gia, bao gồm cả giáo viên.

            (30)                  Nếu anh cần thì tôi sẽ cho anh mượn đống tài liệu này, kể cả luận án của tôi.

            (31)                  *Nếu anh cần thì tôi sẽ cho anh mượn đống tài liệu này, tính cả luận án của tôi.

            (32)                  ?Nếu anh cần thì tôi sẽ cho anh mượn đống tài liệu này, bao gồm cả luận án của tôi.

3. Trong khi dạy tiếng, ở trường hợp 2 cung cấp kể (/tính/bao gồm) cả có lẽ có lợi hơn cả, vì những tổ hợp này, đặc biệt là kể cả, rõ nghĩa, rõ vai trò ngữ pháp (trạng ngữ), và cũng dễ dùng hơn.

          Thử so sánh các câu sau đây:

            (33)                  Chi phí toàn bộ chuyến đi là 5 triệu đồng, cả tiền vé máy bay.

            (34)                  Chi phí toàn bộ chuyến đi là 5 triệu đồng, kể/tính/bao gồm cả tiền vé máy bay.

            (35)                  Chi phí toàn bộ chuyến đi là 5 triệu đồng. (Nếu) kể/tính cả tiền vé máy bay thì là 7 triệu.

            (36)                  Chi phí toàn bộ chuyến đi là 5 triệu đồng, (tôi) đã kể/tính cả tiền vé máy bay.

            (37)                  Chi phí toàn bộ chuyến đi là 5 triệu đồng, (tôi) chưa kể/tính tiền vé máy bay.

            (38)                  Chi phí toàn bộ chuyến đi là 5 triệu đồng, (số tiền đó) không bao gồm tiền vé máy bay.

4. Nếu thành phần nêu trước không bao chứa A thì về nguyên tắc không thể ứng dụng trường hợp 2, vì lý do logic. Ví dụ:

            (39)                  *Tất cả sinh viên lớp chúng tôi sẽ đi thực tế, cả giáo viên chủ nhiệm.

            (40)                  *Tất cả sinh viên lớp chúng tôi sẽ đi thực tế, kể/bao gồm cả giáo viên chủ nhiệm.

            (41)                  ?Tất cả sinh viên lớp chúng tôi sẽ đi thực tế. Cả/Kể cả giáo viên chủ nhiệm cũng phải đi.

            (42)                  ?Chuyến đi thực tế này ai cũng phải tham gia, cả giáo viên.

            (43)                  Chuyến đi thực tế này ai cũng phải tham gia, kể cả giáo viên.

---

[1] Vị ngữ đi sau cả là một cách nói tỉnh lược (tỉnh lược danh từ trung tâm, chỉ giữ lại vị ngữ làm định ngữ): “10 giờ tối chị ấy mới làm xong mọi việc trong nhà, cả (việc) dọn rửa bát đĩa”, “Từ đây đi xe máy ra Vũng Tàu mất ít nhất 4 tiếng, cả (thời gian) dừng nghỉ dọc đường”.

[2] Sở dĩ người nghe biết “khó ăn nhất” là vì ngữ nghĩa của vị ngữ của thành phần đi trước (“ăn được”). Ngược lại, nếu nói “John không ăn được các món ăn VN. Anh ấy không ăn được cả mắm tôm” thì món “mắm tôm” được xem là “dễ ăn nhất”.

CẢ và TẤT CẢ

Cả và tất cả là hai từ([1]) đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, nhưng hầu như chưa có tài liệu ngữ pháp nào lập thức đủ rành mạch để có thể ứng dụng vào việc dạy tiếng. 

            Từ điển Hoàng Phê 2014 định nghĩa: cả: (đại từ) toàn thể, hết thảy, không trừ một ai hay thành phần nào; (trợ từ) biểu thị ý nhấn mạnh về mức độ cao, phạm vi không hạn chế của sự việc; tất cả: từ dùng để chỉ mọi đối tượng được nói đến, không trừ một đối tượng nào.

Cách đây hơn nửa thế kỷ, Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê (1963) đã bàn khá chi tiết về những từ này. Theo các tác giả, cả và tất cả là “lượng từ toàn thể” (tất cả là “từ kép”) dùng để trỏ “toàn thể của một sự vật” hoặc “nhiều sự vật hợp lại thành một toàn thể” [6: 327]; lượng của toàn thể này có thể là “toàn lượng nhất định” (“nhất định” ở đây có thể được hiểu là “chính xác”, vd: “cả năm quả cam”), “toàn lượng bất định (vd “tất cả cam”) hoặc “toàn lượng phỏng chừng” (vd: “cả mấy quả cam”). Những nhận xét của tác giả chưa cho thấy sự khác biệt giữa cả và tất cả. Hơn nữa, các tác giả đã nhầm lẫn khi cho rằng tất cả có thể kết hợp trực tiếp với danh từ khối (“tất cả vải”, “tất cả cam”) và giải thích: “vì nói đến toàn lượng bất định, nên ý “bất định” ấy ảnh hưởng đến thể từ chính, và thể từ chính không có loại từ hay lượng từ đơn vị” [6: 328].

            Nguyễn Anh Quế (1988) có nhận xét rõ hơn về từ cả: “Cả đại từ luôn luôn đứng trước một D để biểu thị số nhiều toàn bộ hoặc toàn bộ một số đơn nhưng hàm ẩn nghĩa là bên trong có chứa đựng một số nhiều sự vật hoặc cá thể khác (nếu danh từ trung tâm chỉ sự vật, chỉ đơn vị hành chính) hoặc hàm ẩn ý nghĩa toàn bộ thời gian trong đơn vị ấy (nếu danh từ trung tâm chỉ thời gian)”. Ngoài ra, tác giả còn đề cập hai cả khác: cả hư từ (tạo thành cặp liên từ đẳng lập: cả... lẫn..., cả... và...) và cả trợ từ “để nhấn mạnh” (giống như ngay cả, cả đến)” [4: 219]. Về tất cả thì tác giả chỉ nhắc đến khi so sánh với mọi: “tất cả có thể chỉ toàn bộ nhiều sự vật, mà cũng có thể chỉ toàn bộ một sự vật” [4: 76]. Những nhận xét vừa trích, đặc biệt là về cả đại từ, của Nguyễn Anh Quế rất đáng suy nghĩ, dù chưa hoàn toàn minh bạch.

            Cao Xuân Hạo, trong công trình năm 1982, xem cả là lượng từ [1: 271] nằm trong thế đối lập với nửa; trong công trình 1997, xem cả và tất cả là phân từ hay phân lượng từ (quotifier) [1:391]; trong công trình 2006 lại xem là lượng từ không xác định [2: 102]. Thậm chí, có chỗ ông xem cả và tất cả là đại từ đảm đương chức năng phân lượng: “Chức năng phân lượng có thể do danh từ (nửa, phần, đa số), đại từ (cả, tất cả), ngữ đoạn phó từ (hết, hầu hết, tuyệt đại đa số)” [1: 366]. Những kiến giải của ông về cả và tất cả rất thuyết phục, dù thuật ngữ chưa nhất quán, và có nhiều chi tiết cần phải được làm sáng rõ thêm.

Theo đó, về ngữ pháp, cả và tất cả “chỉ có thể kết hợp với danh từ đơn vị chứ không bao giờ kết hợp được với danh từ khối”, vì “danh từ đơn vị biểu thị những thực thể phân lập trong không gian (hay một chiều kích nào khác) và do đó có thể đếm được và chia được” [1: 393]. Từ đó, tác giả giải thích rằng những từ như phát, giọt, lúc, bên, nơi, lần “tuy là đơn vị và do đó có thể đếm được, nhưng lại không có kích thước xác định trong không gian (nơi, bên) hay thời gian (lúc, lần) hoặc quá nhỏ (giọt, phát) để có thể chia nhỏ hơn nữa” [1: 273] cho nên không thể kết hợp với cả (tác giả không xét tất cả) [1: 272].

            Khác với các tác giả khác, Nguyễn Đức Dân trong công trình năm 1987 đã bàn đến từ cả khi minh họa giả thuyết chuyển hóa từ thực từ sang hư từ. Theo ông, ban đầu, cả vừa có nghĩa “nhiều, lớn” vừa có nghĩa “tổng thể”, với hai vị trí đứng sau hoặc đứng trước từ mà nó đi kèm. Dần dần có sự phân biệt: cả đứng trước danh từ có nghĩa “tổng thể, toàn khối”, hoạt động với tư cách “đại từ”. Chính cả đại từ này chuyển hóa thành cả “nhấn mạnh” qua nhiều cấu trúc trung gian [5: 182-184]. Nguyễn Đức Dân không miêu tả đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của cả, và cũng không phân biệt cả với tất cả; nhưng những diễn giải của ông gợi ra nhiều điều thú vị để tiếp tục khảo sát hai từ trên dưới góc độ đồng đại.

            Trong bài viết này, chúng tôi tiếp thu những thành tựu của những tác giả đi trước và cố gắng phân tích rõ hơn ngữ pháp và ngữ nghĩa của hai từ cả và tất cả. Để dễ theo dõi, chúng tôi vẫn gọi cả và tất cả là lượng từ, theo “ngữ pháp truyền thống”, thay vì phân từ hay phân lượng từ – một thuật ngữ ít quen thuộc – dù sự khác biệt hai thuật ngữ này đã được Cao Xuân Hạo nêu rõ [1: 391].

           

NGỮ PHÁP CỦA “LƯỢNG”, “SỐ” VÀ “SỐ LƯỢNG”

Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê CB 2003) đưa ra định nghĩa: lượng (d): 1 “mức độ nhiều ít, có thể xác định được bằng con số cụ thể”, 2 “phạm trù triết học chỉ các thuộc tính của sự vật và hiện tượng trong thế giới khác quan về mặt khối lượng, kích thước, tốc độ, v.v.”; số (d): “tập hợp những vật cùng loại, về mặt đếm được nhiều hay ít”; số lượng (d): 1 “con số biểu thị sự có nhiều hay có ít”, 2 “như lượng” (nghĩa 2)(¹).

Từ những năm 1980, Cao Xuân Hạo (và nhiều tác giả khác) đã lập luận rằng tính [±đếm được] là thuộc tính ngữ pháp chủ yếu của danh từ tiếng Việt [1: 304]; và căn cứ thuộc tính đó, ông phân danh từ tiếng Việt ra thành danh từ đơn vị [+đếm được] và danh từ khối [-đếm được]. Như vậy, có vẻ như có một sự "trùng khớp" về cả nội hàm và ngoại diên giữa khái niệm danh từ đếm được và danh từ đơn vị, giữa danh từ không đếm được và danh từ khối.

HÃY...! và ...ĐI!

1.  Ở nhiều thứ tiếng, chẳng hạn tiếng Latin, tiếng Anh([1]), câu mệnh lệnh thuộc một thức ngữ pháp (imperative mood), phân biệt với những phát ngôn thuộc thức trần thuật (indicative) và thức giả định (subjunctive). Dĩ nhiên, cấu trúc trần thuật, bao gồm cả cấu trúc nghi vấn, cũng có thể có lực ngôn trung (illocution force) như một phát ngôn thuộc thức mệnh lệnh.

     Trong đa số các sách ngữ pháp tiếng Việt, thuật ngữ "câu mệnh lệnh" (hay "câu cầu khiến", "câu sai khiến", "câu khuyến lệnh") nằm trong sự phân biệt với "câu trần thuật" (hay "tường thuật"), "câu nghi vấn" và "câu cảm thán" – bốn loại câu phân loại theo “mục đích phát ngôn”([2]). Theo đó, câu mệnh lệnh được hiểu là một phát ngôn tác động trực tiếp vào người nghe, nhằm làm người nghe thực hiện một hành động được nêu trong nội dung phát ngôn đó.

     Tiếng Việt, cũng như nhiều ngôn ngữ khác, có nhiều phương thức diễn đạt “mệnh lệnh”; trong đó hãy và đi có thể xem là hai chỉ tố từ vựng nổi bật. Người nói sử dụng hãy và đi để hiển ngôn trực tiếp hành động yêu cầu; người nghe (có khi bao gồm cả người nói) ở vào tình thế phải thực hiện yêu cầu đó. Chẳng hạn:

(1) Em hãy trình bày ý nghĩa lịch sử của cách mạng Pháp!

(2) Cuộc họp kết thúc. Chúng ta hãy trở về làm việc!

(3) Con khóa cửa đi!

(4) Em ăn đi!

Ngữ nghĩa của "nếu"

Câu điều kiện tiếng Việt từ trước đến nay thường chỉ được đề cập thoáng qua trong các sách ngữ pháp với tư cách là một tiểu loại của câu ghép chính phụ. Do chưa được xem trọng nên – so với tiếng Anh, tiếng Nhật chẳng hạn – nhiều vấn đề của nó vẫn chưa được làm sáng tỏ, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến ngữ nghĩa. Hơn nữa, trong nhiều tài liệu, câu điều kiện (hay điều kiện-kết quả) lại được đặt song hành với các kiểu câu nguyên nhân (hay nguyên nhân-kết quả), câu nhượng bộ, câu tăng tiến, v.v. lại càng làm cho nội dung ngữ nghĩa của câu điều kiện trở nên khó hình dung và mang tính biệt lập([1]).

Do ngoại diên quá rộng của khái niệm “câu điều kiện”, để tránh nhầm lẫn, trong bài này chúng tôi chủ yếu chỉ bàn đến cấu trúc có nếu, thường có dạng Nếu P thì Q (và để tiện trình bày, một số chỗ chúng tôi sẽ gọi tắt là “cấu trúc/biểu thức nếu”). Chúng tôi sẽ nhìn nhận lại biểu hiện của hai nét nghĩa cơ bản nhất là nhân quả và giả định của nếu – thường được các sách ngữ pháp cho là chỉ tố tiêu biểu của câu điều kiện. Qua đó, chúng tôi hy vọng sẽ làm sáng tỏ thêm một số vấn đề về ngữ nghĩa của câu điều kiện tiếng Việt.

QUAN HỆ NHÂN QUẢ VÀ CÂU ĐIỀU KIỆN

QUAN HỆ NHÂN QUẢ VÀ CÂU ĐIỀU KIỆN[1]

1.         Câu điều kiện (conditionals) và câu nguyên nhân (causals) thường được trình bày trong các sách ngữ pháp nhà trường (ngữ pháp “truyền thống”) như là hai kiểu câu không hề có sự liên quan gì về ý nghĩa. Tuy nhiên, ngay từ những mô hình câu điều kiện mang tính hình thức này, đã từ lâu, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng quan hệ điều kiện của ngôn ngữ tự nhiên rất khác với quan hệ điều kiện trong logic học. Và cái làm nên sự khác nhau đó chính là quan hệ nhân quả hàm chứa trong câu điều kiện của ngôn ngữ tự nhiên. Nhờ phát hiện này, câu nguyên nhân và câu điều kiện trở nên rất gần gũi về ý nghĩa: giữa hai mệnh đề tạo câu cùng tồn tại mối quan hệ nhân quả.

Và trong một chừng mực nào đó có thể nói rằng phát hiện về tính nhân quả là một nỗ lực của các nhà ngôn ngữ nhằm bổ sung cho thuyết hàm chân ngụy, nhằm góp phần giải thích ý nghĩa câu điều kiện trong ngôn ngữ tự nhiên.

       

CÁCH SỬ DỤNG DANH TỪ ĐƠN VỊ TIẾNG VIỆT

1. Dẫn nhập

Trong mươi năm gần đây, cùng với quá trình dạy tiếng Việt với tư cách là một ngôn ngữ thứ hai, có rất nhiều vấn đề lộ ra, cho thấy ngữ pháp tiếng Việt chưa thật sự được lập thức một cách đầy đủ và hệ thống. Loại từ là một trong những vấn đề như thế. Có thể nói, đối với người nước ngoài, đây là một thách thức lớn đeo đẳng họ từ những giờ đầu tiên theo học đến khi họ được xem là thành thạo tiếng Việt.

Thật ra, danh từ đơn vị là một trong những khái niệm ngữ pháp được rất nhiều nhà nghiên cứu tập trung khảo sát (Nguyễn Tài Cẩn, Lý Toàn Thắng, Hồ Lê, Trần Đại Nghĩa, Vũ Đức Nghiệu, Cao Xuân Hạo, v.v.) với tên gọi “từ chỉ loại”, “danh từ chỉ loại”, “danh từ đơn thể”, (và phổ biến nhất là) “loại từ”; và diện mạo của nó ngày càng trở nên rõ ràng hơn.

Đặc biệt, với hàng loạt công trình trong những năm 1990, Cao Xuân Hạo đã đứng hẳn trên bình diện ngữ pháp để xử lý danh từ đơn vị trong khuôn khổ của một cấu trúc danh ngữ, dù rằng quan niệm của ông có nhiều điểm vẫn còn đang tranh cãi [5] [7].

Sắc thái âm tính của “Ai mà không biết!”

       Ai mà... là một cấu trúc nghi vấn có ý nghĩa phủ định nằm trong loạt câu nghi vấn phủ định trong tiếng Việt như làm sao mà…, ở đâu ra…, có bao giờ…, có bao nhiêu…, có mấy khi..., thiếu gì…, còn gì… , sợ gì…, lo gì…, làm gì…, cần gì..., v.v., rất hay được sử dụng khi người nói muốn phản bác, đính chính, hoặc bày tỏ sự ngờ vực, sự không hài lòng của mình; hay nói cách khác là nó biểu thị thái độ âm tính (hay tiêu cực) của người nói, đối với một phát ngôn trước đó của người đối thoại.

Về logic, Ai mà không... tương tự như Ai cũng…, cả hai đều diễn đạt một phán đoán tổng quát. (Đúng ra, “Ai mà không...?” mang hình thức một câu hỏi tổng quát). Tuy nhiên, giữa nó và Ai cũng tồn tại một khác biệt cơ bản về sắc thái: Ai mà không là một cấu trúc âm tính trong khi Ai cũng trung tính.

“CÙNG” – TÁC TỬ ĐÁNH DẤU THUYẾT ĐỒNG NHẤT

1.    Cùng là một từ ít được chú ý từ trước đến nay. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê, 1995) xem cùng là (i) tính từ: với nghĩa “có sự đồng nhất hoặc sự giống nhau hoàn toàn về cái gì hoặc về hoạt động nào đó”, eg. Anh em cùng cha khác mẹ, Hai việc cùng quan trọng như nhau, Không có ai đi cùng; (ii) kết từ: biểu thị quan hệ liên hợp, 1. “biểu thị người hay sự vật sắp nêu ra có mối quan hệ đồng nhất về hoạt động, tính chất hoặc chức năng với người hay sự vật vừa được nói đến”, eg. Nó đến cùng với bạn, Nàng về nuôi cái cùng con, 2. “biểu thị người sắp nêu ra là đối tượng mà chủ thể của hoạt động vừa nói nhằm tới, coi là có quan hệ tác động qua lại mật thiết với mình”, eg. Biết nói cùng ai; (iii) trợ từ: “nhấn mạnh về sắc thái tha thiết mong muốn có sự đáp ứng, sự cảm thông ở người khác”, eg. Người trong một nước thì thương nhau cùng.

           

THÔI và NGỪNG

      Trong kho từ vựng tiếng Việt có nhiều đơn vị diễn đạt nghĩa “không tiếp tục” hay “không tiếp diễn” một hành động, quá trình. Trong đó, thôi và ngừng là hai từ thường gây khó khăn và nhầm lẫn cho người nước ngoài học tiếng Việt. Đây cũng là hai từ hầu như chưa được các tài liệu ngôn ngữ học quan tâm giải thích, nếu không tính đến các quyển từ điển đơn ngữ – vốn rất cô đọng, khó sử dụng. Bàn về khái niệm “kết thúc”, “không tiếp tục”, “không tiếp diễn” một hành động, quá trình (và những khái niệm có liên quan), ngôn ngữ học thường khảo sát dưới góc độ thể (aspectual value). Do mục đích ứng dụng và do khuôn khổ có hạn của bài viết này, chúng tôi sẽ đi sâu phân tích ngữ pháp và ngữ nghĩa của hai từ trên, trong đó thể cũng sẽ được bàn đến ở một mức độ cần thiết. Trong bài viết, chúng tôi sẽ lần lượt khảo sát khả năng hoạt động của từng từ và tiến hành so sánh chúng với nhau ở những nội dung có liên quan. Ngoài ra, để rõ hơn vấn đề đang bàn, chúng tôi cũng sẽ xét qua một số vị từ gần gũi với chúng: hết, dừng, ngưng, nghỉ.

BIẾN THỂ CÚ PHÁP CỦA CÂU QUAN HỆ VÀ VIỆC DẠY TIẾNG

1. Đặt vấn đề

Khi biểu hiện một sự tình, do ảnh hưởng của nhiều nhân tố, người nói có thể chọn một trong nhiều hình thức diễn đạt khác nhau. Những hình thức khác nhau này thường được gọi chung là các biến thể cú pháp (syntactic variants). Xét về mặt nội dung, biến thể cú pháp là những cách nhận định khác nhau của người nói về một sự tình dựa trên những khác biệt về cách thức tổ chức câu.

Người nước ngoài, do khả năng hạn chế về các mô hình cú pháp được học, thường đặt sai tiêu điểm thông tin (làm văn bản thiếu mạch lạc hay hội thoại thiếu liên tục), hoặc tạo lập những phát ngôn kém tự nhiên vì chỉ dựa trên những cấu trúc quen thuộc (với họ). Đôi khi một phát ngôn đúng ngữ pháp lại tỏ ra không đạt yêu cầu giao tiếp, vì người bản ngữ cảm thấy khó hiểu – đó không phải là một câu mà họ chờ đợi được nghe.

Vì vậy, trong quá trình dạy tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai, cần cung cấp các biến thể cú pháp khác nhau để người học có thể chọn lựa sao cho phù hợp với tình huống đối thoại hoặc phù hợp với sự mạch lạc của văn bản.

Mục đích của bài viết này là trình bày những thao tác xây dựng các biến thể cú pháp để từ đó giáo viên dạy tiếng có thể ứng dụng vào việc thiết kế các bài học tiếng Việt.

"BẮT ĐẦU" - Ý NGHĨA THỂ

“BẮT ĐẦU” VÀ THỂ KHỞI PHÁT TIẾNG VIỆT[1]

1. Dẫn nhập

Trong các tài liệu ngôn ngữ học, thể (aspect) là một khái niệm đã được thừa nhận là phạm trù phổ quát – ít nhất là phổ quát hơn thì (tense) [1][2][14]; Lyons cho rằng nhiều ngôn ngữ không có thì nhưng rất ít ngôn ngữ không có thể [10, 705]. Và nhiều nhà ngữ học cho rằng thể vẫn là một phạm trù ít được hoặc chưa được chú ý đầy đủ [3][10].

Phạm trù thì liên quan đến việc định vị thời gian của sự tình đang được nói đến (event time) trong quan hệ với thời gian của phát ngôn (thời điểm đưa ra phát ngôn - speech time) hoặc/ và thời gian quy chiếu (reference time). Ở tiếng Anh, quan hệ trước sau giữa thời gian sự tình và thời gian phát ngôn sẽ được thể hiện bằng các phương tiện hình thái học, và ta có thì quá khứ, hiện tại và tương lai (past, present, future). Quan hệ trước sau giữa ba thời gian sẽ tạo ra pluperfect hoặc future perfect [3][11][13]. Trong khi đó, thể là một phạm trù ngôn ngữ học biểu hiện đặc trưng thời gian mang tính chủ quan (subjective) về sự tình được diễn đạt, hay nói cách khác, thể đặc trưng cho góc nhìn của người nói về đường nét thời gian của sự tình. Một sự tình diễn ra có thể được người nói nhìn từ ngoài như một toàn thể hoặc nhìn từ trong ở một khúc đoạn nào đó [3, 24].

MỘT CHÚT – MỘT ÍT – MỘT SỐ – MỘT VÀI

Một chút, một ít, một số, một vài (cùng với dăm từ/ ngữ khác) là những tổ hợp cố định thường được xem là gần nghĩa, vì đều biểu thị một (số) lượng nhỏ, có tính ước chừng (không chính xác). Người Việt hầu như không bao giờ “có thể” dùng sai những tổ hợp đó; nhưng phân biệt một cách hiển ngôn ngữ pháp (và phần nào ngữ nghĩa) giữa chúng không phải là điều đơn giản.

Trong một bài viết cách đây không lâu, Bùi Mạnh Hùng đã cố gắng “lập thức các quy tắc ngữ pháp để hướng dẫn cho người học, nhất là người nước ngoài, hiểu và dùng đúng các nhóm từ chuyên dụng” này [1/24]. Những phân tích của Bùi Mạnh Hùng trong bài viết này rất thú vị và đặt ra nhiều vấn đề để tiếp tục suy nghĩ. Tuy nhiên, có lẽ do nhiều nguyên nhân (chưa khảo sát hết các tiểu loại danh từ/ danh ngữ có khả năng kết hợp hoặc không kết hợp với một ít/ một chút, chưa đặt các tổ hợp đang xét trong bối cảnh sử dụng cụ thể, chưa quan tâm đến cách tri nhận của người bản ngữ, chịu “áp lực” từ kết quả “tìm nhanh trên google”,...), những phân biệt của tác giả về một ít và một chút chưa thực sự minh bạch, khách quan và đắc dụng; thậm chí có chỗ còn có phần cảm tính.

Dựa trên những gì mà các nhà nghiên cứu đi trước đã đạt được, trong phạm vi bài này chúng tôi thử xem xét lại ngữ pháp và ngữ nghĩa của một ít, một chút (cùng với một vài tổ hợp có liên quan) nhằm làm sáng tỏ khả năng hành chức của chúng, góp phần phục vụ công việc dạy tiếng.

Các tổ hợp đang bàn có thể phân làm hai nhóm: nhóm 1 (một chút, một ít) tuyệt nhiên không kết hợp được với danh từ đơn vị, và nhóm 2 (một số, một vài) thì ngược lại.

CHẲNG HẠN và THÍ DỤ

“Từ điển Tiếng Việt” (Hoàng Phê CB, 2005) định nghĩa chẳng hạn và thí dụ như sau:

 

 

THẾ - VẬY

      Trong việc tiếp nhận tiếng Việt như một ngoại ngữ, đại từ là một hệ thống khó nắm bắt đối với người nước ngoài, đặc biệt là các đại từ có khả năng sử dụng đa dạng như thế/ vậy. Trong bài viết này chúng tôi sẽ phân tích thế/ vậy dưới góc độ thực hành tiếng, nghĩa là trình bày các biểu hiện hình thức của nó để từ đó rút ra những nhận xét có tính nguyên tắc trong việc dạy tiếng. Chúng tôi tiếp cận thế/ vậy ở hai biểu hiện: thế/ vậy dùng trong liên kết câu (hồi chỉ cái đã đề cập trước đó trong văn bản) và thế/ vậy dùng trong liên kết tình huống (chỉ cái đã biết trong tình huống thực tế chứ không có mặt trong văn bản).

1. Thế/ Vậy trong liên kết câu

Trong một văn bản hoàn chỉnh, các câu liên kết với nhau bằng các phương tiện liên kết. Các phương tiện liên kết này, tuỳ vào chức năng, được các nhà ngữ học phân chia thành nhóm hồi chỉ, nhóm khứ chỉ và nhóm liên từ cấp câu [1,191]. Thế/ vậy là hai đại từ thuộc nhóm hồi chỉ, thường được sử dụng để thay cho một thành phần câu, một câu, thậm chí thay cho cả đoạn văn trước đó.

Hồi chỉ (anaphora) là chỉ những gì đã được phát ngôn ở lượt lời (của một trong hai bên giao tiếp) hoặc những gì đã được thể hiện ở văn cảnh đi trước. Trong tiếng Việt, từ ngữ hồi chỉ phần lớn do các yếu tố chỉ xuất (demonstrative) đảm nhiệm, bao gồm đại từ và tính từ.(¹) Về hình thức, trong khi đa số đại từ khác chỉ có thể thay thế cho một danh từ/ ngữ để hồi chỉ chẳng hạn một nhân/ vật (nó, hắn, y), một vị trí/ không gian (đấy, đó), thì thế/ vậy có khả năng thay thế rộng nhất, và phạm vi hồi chỉ của nó cũng rất đặc thù.

VỊ TỪ CẢM GIÁC

     Vị từ cảm giác thường được nhắc đến trong nhóm vị từ cảm nghĩ, thậm chí trong nhóm cảm nghĩ-nói năng. Tuy nhiên, vì một lý do nào đó, những công trình có liên quan rất ít, thậm chí có công trình hầu như không dành cho vị từ cảm giác một dòng nào; những luận giải và dẫn chứng thường chỉ dựa trên những vị từ cảm xúc, tình cảm hoặc nhận thức.

      Trong bài này chúng tôi sẽ trình bày một vài nhận xét về ngữ nghĩa của vị từ cảm giác dựa trên cái nhìn chức năng luận.

1.    Theo cách hiểu thông thường, cảm giác là phản ứng có tính chất sinh lý của cơ thể sống, trước hết là con người, trước một tác động ngoại cảnh hoặc một biến đổi bên trong cơ thể. Khi chúng ta thực hiện hành động sờ vào một vật nhọn hoặc sắc, cơ quan xúc giác của chúng ta sẽ tiếp nhận tín hiệu và truyền về trung khu thần kinh và chúng ta ngay lập tức nhận biết cái nhọn, cái sắc của vật ấy vì ngón tay của chúng ta nhói, đau, buốt. Nhọn, sắc ở đây là tính chất của cái đối tượng mà ta vừa tiếp xúc, còn nhói, đau, buốt chính là cảm giác mà chúng ta vừa có được. Như vậy, về mặt ngôn ngữ, có thể có hai phát ngôn sau:

(1).                      a. Nhọn quá!

                      b. Đau quá!

VỊ TỪ TRI GIÁC TIẾNG VIỆT

 

Tri giác là một năng lực khách quan của động vật nói chung, con người nói riêng. Nó gắn với hoạt động của các cơ quan cảm giác (ngũ quan: thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác). Do vậy, các vị từ tri giác đòi hỏi chủ thể tri giác phải là một thực thể người hoặc động vật [+animate], hoặc một vật thể nào đó được người nói gán cho năng lực tri giác (nhân hoá).

Trong các tài liệu nghiên cứu tiếng Việt trước đây, vị từ tri giác đã được một số tác giả đề cập ở góc độ từ vựng (tiêu biểu là Nguyễn Kim Thản 1977) và ngữ nghĩa-cú pháp (tiêu biểu là Cao Xuân Hạo 1991).  Nguyễn Kim Thản xếp vị từ tri giác vào nhóm “động từ cảm nghĩ – nói năng” vì “những động từ này biểu thị sự hoạt động của trí não, của các cơ quan cảm giác và ngôn ngữ” (NKThản 1977: 158). Cao Xuân Hạo nhắc đến vị từ tri giác khi bàn về hành động vô tác, và cho rằng một vị từ tri giác, chẳng hạn như nhìn, biểu thị một quá trình ứng xử, có hai diễn tố (hành thể và mục tiêu). Tuy nhiên, nội dung vấn đề tác giả đưa ra vẫn còn rất sơ lược.

Về tính phản bác của "Ai mà không biết"

                                                                       (Đây là một góc nhìn khác về "Ai mà không biết")

Ai mà... là một cấu trúc nghi vấn có ý nghĩa phủ định nằm trong loạt câu nghi vấn phủ định trong tiếng Việt như làm sao mà…, có bao giờ…, có mấy khi..., thiếu gì…, sợ gì…, lo gì…, làm gì…, v.v., rất hay được sử dụng khi người nói muốn phản bác hoặc phủ nhận nội dung được diễn đạt bằng một ngữ vị từ hoặc một tiểu cú đi kèm; hay nói cách khác là nó biểu thị thái độ âm tính (hay tiêu cực) của người nói khi phát ngôn.

Ai mà không… là dạng phủ định của Ai mà…và tất nhiên nó cũng được xem là cấu trúc nghi vấn nhưng vì nó là phủ định của phủ định nên nó (trái với Ai mà) thường được xem là một biểu thức có ý nghĩa khẳng định mạnh (“Ai mà không thích” → “Ai cũng thích” → “(Chắc chắn) Tôi (cũng) thích”).

Tuy nhiên, trong hội thoại, khi đặt trong quan hệ với một phát ngôn đi trước của người đối thoại, Ai mà không… có những biểu hiện đáng chú ý mà trước hết là ý nghĩa phản bác âm tính mạnh của nó.

Trong bài viết này chúng tôi sẽ thử phân tích những biểu hiện của biểu thức Ai mà không biết để làm rõ tính phản bác âm tính của nó, và từ đó tìm ra cơ chế hành chức của những biểu thức tương tự.