Khi không...

Tình cờ nghe tình khúc “Trên ngọn tình sầu” của Từ Công Phụng.

Có hai câu rất đẹp:

-          Trời nắng hạ, khi không mà trở rét!

-          Giọt nắng vàng lung linh màu lạnh ngắt, sao khi không người ngoảnh mặt kiêu sa?

Khi không... là một cách nói đã lâu lắm rồi mới được nghe lại, ít nhất là ở cái đất Sài Gòn này.

Khi không... giống như tự nhiên: “(khi) không có lý do”.

Người miền Nam thường dùng khi không hay tự nhiên để “bình” về một “sự” gì đó mà mình không biết sao lại xảy ra.

Có vẻ gì đó rất hồn nhiên, ngây thơ, chứ không “cứng nhắc” như những từ đã "hư" quá nhiều: bỗng/bỗng dưng/bỗng nhiên.

Quên nữa, ...

Khẩu ngữ tiếng Việt có cách nói “quên nữa”, về ngữ pháp hoàn toàn không giống như ăn nữa, đi nữa, học nữa, v.v.. Chẳng hạn:

• Chiều mai có cuộc họp lúc 2 giờ đấy. Bàn tiếp về cái đề án của ông Thăng. À, quên nữa, anh làm thư ký đấy!

Sau quên nữa phải có một phát ngôn bổ sung – điều đã bị quên trước đó.

Có lẽ đây là một cách nói ngắn của hai phát ngôn: 

      “Tôi quên. Còn (một điều/chuyện/việc) nữa: ...”

    

 Có điều lạ là quên nữa được phát âm với một ngữ điệu liên tục, cứ như là một ngữ đoạn có quan hệ ngữ pháp giữa hai thành tố vậy!

Còn hiện tượng nào như vậy nữa?

TIẾNG VIỆT QUA MỘT SỐ BÁO

1. Giữ gìn tiếng Việt là mối quan tâm của rất nhiều người Việt Nam từ nhiều năm nay, gần đây nhất là loạt bài đăng trên báo Tuổi Trẻ cuối năm 2009 - đầu năm 2010. Nếu tìm trên mạng, chúng ta có thể thấy rất nhiều website của các tổ chức, cơ quan và cá nhân có đề cập ít nhiều đến vấn đề này.([1]) Đặc biệt, các diễn đàn ở các website này quy tụ không ít những thành viên có thể được xem là trẻ tuổi (căn cứ vào những thông tin mà các thành viên đó cung cấp hoặc căn cứ vào ngôn từ mà họ sử dụng).

     Nhìn chung, thái độ của hầu hết những người tham gia thảo luận trên mạng có một số điểm chung: (i) tiếng Việt đang bị nghèo đi, xấu đi do sự lạm dụng từ ngữ tiếng nước ngoài, (ii) tiếng Việt đang bị biến dạng do sự phá phách hoặc sự giản tiện hóa quá mức (để thích hợp với việc nhắn tin hoặc “chat”), (iii) cần và phải giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

     Về những nguyên nhân gây ra những hiện tượng đáng lo ngại liên quan với tiếng Việt, có vẻ như dư luận hay nhắc đến:

–        Yếu tố bên trong: thói học đòi, vọng ngoại, sự thiếu hiểu biết, thiếu ý thức của một bộ phận xã hội, chủ yếu là giới trẻ;

–        Yếu tố bên ngoài: Việt Nam hội nhập thế giới, kinh tế thị trường phát triển, thông tin bùng nổ (đi kèm với sự phổ biến của điện thoại di động, máy tính, internet), văn hóa nước ngoài xâm nhập, v.v..

    

ĐỂ là làm hay không làm?

     Để là một vị từ bình thường. Từ điển Hoàng Phê cho để có hai cách dùng là động từ và kết từ; là động từ, để có 7 nghĩa; là kết từ có 2 nghĩa.
 

     Theo suy nghĩ của tôi, có thể cho rằng để vốn là một vị từ có nghĩa “thực hiện một hành động là không làm gì cả cho sự tình diễn ra một cách tự nhiên”.

     Về cơ bản, vị từ để là một vị từ [+động] và [+chủ ý] nhưng ở một số trường hợp nó có những biểu hiện khác.

THƯỞNG THỨC, HƯỞNG và NHẬN

Thật ra, hưởng và thưởng thức không phải là vấn đề của người Việt. Có lẽ không có người Việt nào dùng sai hay hiểu sai hai từ này. Nhưng khi cần dịch hay giải thích thì hai từ này lại sinh chuyện.

   1. Thưởng thức là ăn, uống, đọc, xem, nghe, nhìn, hít thở – nghĩa là sử dụng các giác quan – để cảm thấy cái ngon, cái thơm, cái hay, cái đẹp, cái thú vị, v.v. của đối tượng. Nghĩa là một hành động mà mục đích nằm ngay trong quá trình thực hiện chứ không phải sau đó.

"Đúng không ta?"

      Về ta cuối câu, "Từ điển Tiếng Việt" Hoàng Phê 1995 định nghĩa: "1. (kng.; dùng ở cuối câu hỏi, sau đâu). Từ dùng trong lời hỏi thăm quê quán để biểu thị ý thân mật. Ông quê ở đâu ta? 2. (ph.; kng.; dùng ở cuối câu biểu cảm hoặc câu nghi vấn). Từ biểu thị ý thân mật. Giỏi quá ta! Có gì ăn không ta?"
      "Từ điển Từ ngữ Nam bộ" Huỳnh Công Tín 2007 định nghĩa: "(pt) dùng ở cuối câu khẳng định để nhấn mạnh tính chất được khen, hoặc ở một câu nghi vấn, để nói lên ý thân mật, gần gũi; hoặc cách nói có sắc thái bình dị, dân dã. Thằng bé này linh lợi quá ta!, Có gì ăn cơm không ta?"

Ba = bố = cha?

    Đọc một cuốn sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài xuất bản ở Tp.HCM, tôi thấy một số từ/ngữ địa phương SG được cung cấp có vẻ không thỏa đáng.
    Chỉ xin nói qua một hiện tượng: từ ba/má dùng trong sách theo tôi là một lựa chọn không thể xem là tối ưu.

"Em ấy"!!!

Sống mấy mươi năm, và đọc sách ít hơn mấy năm, nhưng thảng hoặc tôi mới nghe "em ấy" được dùng để chỉ vai nhỏ, ngôi thứ ba. Thật ra, tôi chỉ nghe đôi lần ở lời thoại trong một vài bộ phim truyền hình vốn không được đánh giá cao lắm. Nhưng gần đây thì tôi bắt gặp "em ấy" khá nhiều ở một vài cuốn sách dạy tiếng Việt (cho người nước ngoài) và ở cửa miệng của một số thầy cô dạy tiếng - và dĩ nhiên ở nhiều học trò của họ.

Từ xưng hô! (2)

Nhiều nhà nghiên cứu và nhiều người dạy tiếng Việt cho người nước ngoài có vẻ rất thích thú khi có cơ hội được giải thích hệ thống từ xưng hô tiếng Việt. Dường như, với họ, trong cái phức tạp và 'tùy biến' của từ xưng hô tiếng Việt có một cái gì đó rất đáng tự hào và cần phải quảng bá!

Có một nguyên tắc lớn của việc dạy và học ngoại ngữ: học để dùng chứ không phải học để biết (dĩ nhiên, luôn có ngoại lệ). Điều vừa nói có vẻ nghịch lý, nhưng kỳ thực nó chi phối liều lượng từ vựng mà người dạy cung cấp cho người học.
Khi người nước ngoài học tiếng Việt như một ngôn ngữ thứ hai, họ muốn sử dụng để giao tiếp với tư cách cá nhân họ; tức là một anh Kim, một chị Marie nào đó dùng tiếng Việt để nghe và nói với một người bạn, một cộng sự, một đối tác người Việt.
Vậy thì vốn từ bậc một mà họ cần sẽ là anh (ấy), chị (ấy), cô (ấy), ông (ấy), bà (ấy), họ, nó  và tôi.
Sau đó, bậc hai sẽ là chú, bác, ngài.
Còn lại sẽ là bậc ba: dì, dượng, cậu, mợ, v.v.
Vốn từ bậc ba chỉ cần đến khi người nước ngoài tham gia vào sinh hoạt của một gia đình Việt; nó không thể có tư cách ngang hàng với bậc một.
Cung cấp từ vựng có định hướng như vậy là hợp lý và tiết kiệm.

Từ xưng hô! (1)

Nhớ GS Cao Xuân Hạo, lúc sinh thời, có lần ông nói nửa đùa nửa thật, đại khái là "Anh nào mới bước vào nghiên cứu ngôn ngữ học hay tiếng Việt cũng 'nhăm nhe' một vài đề án... cải cách chữ Quốc ngữ!".
 Hình như chữ Quốc ngữ có nhiều khiếm khuyết đến nỗi ai cũng muốn cải cách nó!
Cho đến gần đây, rất gần đây (11/2011) cũng vậy!


Tôi nhớ GS Hạo là vì trong hai tháng nay tôi đã đọc được khoảng một chục bài của những nhà ngôn ngữ học tương lai bàn về... từ xưng hô trong tiếng Việt! Từ xưng hô tiếng Việt với đủ chiêu so sánh (với tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hoa, v.v. và v.v.) và dưới đủ góc độ (ngữ pháp, ngữ dụng, văn hóa, v.v.).
Hình như từ xưng hô trong tiếng Việt cũng chứa lủ khủ các vấn đề về ngôn ngữ học.
Hay nó là đỉnh cao của sự giàu và sự đẹp của tiếng Việt chăng?