TIẾNG VIỆT QUA MỘT SỐ BÁO

1. Giữ gìn tiếng Việt là mối quan tâm của rất nhiều người Việt Nam từ nhiều năm nay, gần đây nhất là loạt bài đăng trên báo Tuổi Trẻ cuối năm 2009 - đầu năm 2010. Nếu tìm trên mạng, chúng ta có thể thấy rất nhiều website của các tổ chức, cơ quan và cá nhân có đề cập ít nhiều đến vấn đề này.([1]) Đặc biệt, các diễn đàn ở các website này quy tụ không ít những thành viên có thể được xem là trẻ tuổi (căn cứ vào những thông tin mà các thành viên đó cung cấp hoặc căn cứ vào ngôn từ mà họ sử dụng).

     Nhìn chung, thái độ của hầu hết những người tham gia thảo luận trên mạng có một số điểm chung: (i) tiếng Việt đang bị nghèo đi, xấu đi do sự lạm dụng từ ngữ tiếng nước ngoài, (ii) tiếng Việt đang bị biến dạng do sự phá phách hoặc sự giản tiện hóa quá mức (để thích hợp với việc nhắn tin hoặc “chat”), (iii) cần và phải giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

     Về những nguyên nhân gây ra những hiện tượng đáng lo ngại liên quan với tiếng Việt, có vẻ như dư luận hay nhắc đến:

–        Yếu tố bên trong: thói học đòi, vọng ngoại, sự thiếu hiểu biết, thiếu ý thức của một bộ phận xã hội, chủ yếu là giới trẻ;

–        Yếu tố bên ngoài: Việt Nam hội nhập thế giới, kinh tế thị trường phát triển, thông tin bùng nổ (đi kèm với sự phổ biến của điện thoại di động, máy tính, internet), văn hóa nước ngoài xâm nhập, v.v..

    

NÀY – ĐÂY – ẤY – ĐÓ/ĐẤY – KIA

     Này, đây, ấy, đó/đấy, kia là nhóm từ rất khó gọi tên, vì gọi theo kiểu nào thì cũng không thỏa.

I.

     Để dễ hình dung, có thể trình bày nhóm từ này theo kiểu “truyền thống”, nghĩa là bắt chước ngữ pháp châu Âu: (i) đại từ,  (ii) tính từ (chỉ định).

     Nó là đại từ, vì nó có thể độc lập làm thành một ngữ đoạn để tham gia vào cấu trúc câu. Tuy nhiên, khả năng này bị ràng rịt tứ phía.

     Khi nó ở cương vị đề/chủ ngữ, thành phần thuyết/vị ngữ không thể có trung tâm là một vị từ bình thường – bất kể loại nào – mà phải là hệ từ là:

(1) Đây là quyển sách của thầy Dân.

(2) Đó/Đấy là trường tôi.

(3) Kia là trạm xe buýt.

(4) *Đó đẹp quá!

(5) *Kia ăn ngon hơn.

    

ĐỂ là làm hay không làm?

     Để là một vị từ bình thường. Từ điển Hoàng Phê cho để có hai cách dùng là động từ và kết từ; là động từ, để có 7 nghĩa; là kết từ có 2 nghĩa.
 

     Theo suy nghĩ của tôi, có thể cho rằng để vốn là một vị từ có nghĩa “thực hiện một hành động là không làm gì cả cho sự tình diễn ra một cách tự nhiên”.

     Về cơ bản, vị từ để là một vị từ [+động] và [+chủ ý] nhưng ở một số trường hợp nó có những biểu hiện khác.

NGAY và CẢ

     Trong một bài trước, chúng tôi có bàn về ngay cả trong sự phân biệt với thậm chí.

     Những nội dung trong đó có lẽ vẫn chấp nhận được. Tuy nhiên, cách đặt vấn đề thì dễ tạo cảm giác rằng ngay cả là một khối bất khả phân ly, hoặc nói nôm na, là một “từ”.

     Thật ra, ngay cả là một ngữ đoạn gồm hai yếu tố (hai từ: ngay và cả) kết hợp và nghĩa của mỗi yếu tố vẫn được bảo toàn.

     Ở đây chúng tôi xin nói thêm chút ít về cả và ngay, với tư cách hai từ riêng rẽ.

QUA và QUA LOA

     “Đọc qua (một bài báo)” có người giải thích là đọc không kỹ, không cẩn thận, không nắm bắt được tất cả chi tiết.

     “Đọc qua loa” cũng được hiểu là đọc không kỹ, không cẩn thận, không nắm bắt được chi tiết.

     Thật ra, với qua loa hiểu như vậy không có gì sai. Còn với qua thì khác.

     Cái nghĩa “không kỹ”, “không cẩn thận” của qua chỉ là sự “suy ra” từ một nét nghĩa khác, quan yếu hơn, làm cho nó khác với qua loa: đọc qua có nghĩa là đọc một lượt/lần, đọc lướt, đọc nhanh, không dừng lại, không đọc lại. Nghe/xem/nhìn/sờ/nếm/ngửi... qua cũng tương tự.

     Cách hiểu này sẽ giải thích cho những trường hợp có thể dùng qua mà không thể dùng qua loa.

• Mớ trái cây đó hôm qua mẹ rửa rồi. Con chỉ cần rửa qua là ăn được.
• Hồi chiều con tắm rồi. Bây giờ con xối qua thôi.
• Cái bàn chỉ cần lau qua là sạch.

CÒN

     Trong một bài viết trước, tôi đã khảo sát còn trong quan hệ ngữ pháp và ngữ nghĩa với vẫn. Ở bài này tôi xin bàn về “cái” còn khác.

I.          Còn, liên từ, liên kết hai cấu trúc đề - thuyết (hai mệnh đề) với hai đề khác nhau. Hay nói cách khác, với tư cách liên từ, còn đánh dấu sự chuyển đề.

(1) Thằng anh rất chăm, còn thằng em thì lười lắm.

(2) Bố nó chạy xe ôm, còn mẹ nó ở nhà làm nội trợ.

(3) Tôi không thích, còn chị (thì sao)?

(4) Hôm qua hơi vắng khách, còn hôm nay thì chưa biết thế nào.

ĐỊNH NGỮ CỦA DANH TỪ ĐƠN VỊ

            Như đã biết, danh từ có hai loại là danh từ đơn vị (trước đây thường gọi là “loại từ” hoặc “danh từ chỉ loại”) và danh từ khối (thường được gọi là “danh từ”, trong thế đối lập với loại từ).

            Theo “truyền thống”, người ta thường xem danh từ khối (cá, mèo, chó, sách, thịt, v.v.) là trung tâm của danh ngữ. Từ đó, tất cả các yếu tố đứng trước và sau nó nhất loạt trở thành định ngữ cho nó. Chẳng hạn những từ được gạch dưới sau đây đều là định ngữ của danh từ bàn, vịt:

• Tất cả những cái bàn gỗ nâu đó
• Tất cả những con vịt xiêm lông đen mập mạp này