ĐỔI – THAY – THẾ

ĐỔI

     Đổi là vị từ biểu hiện hành động hoặc quá trình bỏ cái này để lấy cái khác hoặc chuyển từ cái này sang cái khác (đó là những thực thể có thể tri giác được: vật, người, thiết chế, sản phẩm của quá trình tinh thần, tình cảm).

A.  Trong câu hành động, đổi có tác thể (người thực hiện hành động) làm đề/chủ ngữ, và có một hoặc hai đối thể (đối tượng bị tác động) làm bổ ngữ.

     Khi hai bổ ngữ cùng có mặt, có thể dễ dàng xác định đó là đối thể 1 (tạm gọi là “bị chuyển thể” – cái mà tác thể từ bỏ) hoặc đối thể 2 (tạm gọi là “chuyển thể” – cái mà tác thể nhận lấy) căn cứ vào các chỉ tố dẫn nhập như ra, thành, lấy, qua, sang.

     Ví dụ:

(1) Nó đổi tờ 200 ngàn ra tiền lẻ.

(2) Học sinh phải đổi cấu trúc chủ động thành/qua/sang cấu trúc bị động.

(3) Người trúng giải không được đổi tặng phẩm lấy tiền.

(4) Ở nhiều nước, sau khi lấy chồng, phụ nữ phải đổi họ bố qua/sang họ chồng.

(5) Hắn gạ đổi tình lấy tiền.

(6) Các nhà tâm lý khuyên nên đổi tình yêu ra tình bạn.

  

Quên nữa, ...

Khẩu ngữ tiếng Việt có cách nói “quên nữa”, về ngữ pháp hoàn toàn không giống như ăn nữa, đi nữa, học nữa, v.v.. Chẳng hạn:

• Chiều mai có cuộc họp lúc 2 giờ đấy. Bàn tiếp về cái đề án của ông Thăng. À, quên nữa, anh làm thư ký đấy!

Sau quên nữa phải có một phát ngôn bổ sung – điều đã bị quên trước đó.

Có lẽ đây là một cách nói ngắn của hai phát ngôn: 

      “Tôi quên. Còn (một điều/chuyện/việc) nữa: ...”

    

 Có điều lạ là quên nữa được phát âm với một ngữ điệu liên tục, cứ như là một ngữ đoạn có quan hệ ngữ pháp giữa hai thành tố vậy!

Còn hiện tượng nào như vậy nữa?

BỚT – GIẢM – ĐỠ – SÚT – SỤT

BỚT

     Bớt là vị từ biểu thị hành động/trạng thái thay đổi về lượng/mức độ để trở nên ít hơn, thấp hơn, nhẹ hơn.

1.

     Xét về mặt hình thức, bớt có thể đi trước danh ngữ, lượng ngữ hoặc vị ngữ.

(1) Món canh này bớt muối chắc ngon hơn.

(2) Em bớt lửa đi, không cháy đấy!

(3) Mấy bà nội trợ thích bớt tiền chứ không thích tặng quà.

(4) Tôi bớt (cho chị) năm ngàn đó. Lấy đi!

(5) Chị bớt một trái đi cho chẵn hai kí!

(6) Để quạt mạnh quá. Bớt lại một số đi.

(7) Con bớt đi chơi một chút là mẹ vui rồi.

(8) Dạo này nó bớt ăn, bớt ngủ nên trông gọn hơn.

RƠI – RỚT – RỤNG

     1.      Cả ba từ rơi, rớt, rụng đều có nghĩa là di chuyển khỏi vị trí ban đầu thường theo hướng tử trên xuống. 

• Theo nghĩa này, rơi (người Nam bộ dùng rớt chứ không dùng rơi) có thể xuất hiện trong mọi tình huống.

(1) Chiếc lá / Quả cam (từ trên bàn) rơi xuống đất.

(2) Cái ly rơi từ trên bàn xuống mà không vỡ.

(3) Cành cây gãy, nó rơi xuống đất. May là không sao!

(4) Cái túi bị rách nên đồng xu rơi ra ngoài.

(5) Nó cảm động đến rơi nước mắt.

• Rớt có thể thay cho rơi trong tất cả các ví dụ trên mà không có sự thay đổi nào về ý nghĩa. Tuy nhiên, khi nói vể một điều trừu tượng (có vẻ như có liên quan đến số phận hoặc sự ngẫu nhiên) thì chỉ dùng rơi chứ không dùng rớt.

SỰ – VIỆC – CHUYỆN – ĐIỀU – CUỘC – CÁI

I.

            Sự, việc, chuyện, điều, cuộc, cái là những từ có mặt thường trực trong tiếng nói của người Việt. Ít có ai sử dụng sai những từ này; nhưng giải thích hay phân biệt rành mạch từ này với từ kia không phải là chuyện đơn giản.

            Nhằm mục đích dạy tiếng, chúng tôi thử đưa ra một cách phân biệt. Hy vọng “độ bao phủ” được chừng 70-80%.

     1.      Điều hiển nhiên là các từ trên là những danh từ “chính danh”, có thể tự làm thành một danh ngữ (nghĩa là nó hoạt động như một danh từ khối, không cần có định ngữ) để đảm đương một cương vị ngữ pháp (thường là bổ ngữ).

            Chẳng hạn: gây sự, vô sự, hữu sự; vào cuộc, ngoài cuộc, bỏ cuộc, thắng cuộc; có việc, xong việc; có chuyện, nhiều chuyện, kiếm chuyện; có điều (là), lắm điều, đặt điều, v.v..

            Nếu nhìn ở góc độ này thì cái khác hẳn, nó phải có định ngữ. Hay nói khác đi, cái là một danh từ đơn vị (loại từ) “thuần chất”, tuyệt nhiên không thể hoạt động như một danh từ khối.

(1) *Tôi không thích cái. (Ss: cái đó/cái màu xanh)

            Tuy nhiên, trong quá trình dạy tiếng, cách dùng này của các từ trên không gây nhầm lẫn. 

TIẾNG VIỆT QUA MỘT SỐ BÁO

1. Giữ gìn tiếng Việt là mối quan tâm của rất nhiều người Việt Nam từ nhiều năm nay, gần đây nhất là loạt bài đăng trên báo Tuổi Trẻ cuối năm 2009 - đầu năm 2010. Nếu tìm trên mạng, chúng ta có thể thấy rất nhiều website của các tổ chức, cơ quan và cá nhân có đề cập ít nhiều đến vấn đề này.([1]) Đặc biệt, các diễn đàn ở các website này quy tụ không ít những thành viên có thể được xem là trẻ tuổi (căn cứ vào những thông tin mà các thành viên đó cung cấp hoặc căn cứ vào ngôn từ mà họ sử dụng).

     Nhìn chung, thái độ của hầu hết những người tham gia thảo luận trên mạng có một số điểm chung: (i) tiếng Việt đang bị nghèo đi, xấu đi do sự lạm dụng từ ngữ tiếng nước ngoài, (ii) tiếng Việt đang bị biến dạng do sự phá phách hoặc sự giản tiện hóa quá mức (để thích hợp với việc nhắn tin hoặc “chat”), (iii) cần và phải giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

     Về những nguyên nhân gây ra những hiện tượng đáng lo ngại liên quan với tiếng Việt, có vẻ như dư luận hay nhắc đến:

–        Yếu tố bên trong: thói học đòi, vọng ngoại, sự thiếu hiểu biết, thiếu ý thức của một bộ phận xã hội, chủ yếu là giới trẻ;

–        Yếu tố bên ngoài: Việt Nam hội nhập thế giới, kinh tế thị trường phát triển, thông tin bùng nổ (đi kèm với sự phổ biến của điện thoại di động, máy tính, internet), văn hóa nước ngoài xâm nhập, v.v..

    

NÀY – ĐÂY – ẤY – ĐÓ/ĐẤY – KIA

     Này, đây, ấy, đó/đấy, kia là nhóm từ rất khó gọi tên, vì gọi theo kiểu nào thì cũng không thỏa.

I.

     Để dễ hình dung, có thể trình bày nhóm từ này theo kiểu “truyền thống”, nghĩa là bắt chước ngữ pháp châu Âu: (i) đại từ,  (ii) tính từ (chỉ định).

     Nó là đại từ, vì nó có thể độc lập làm thành một ngữ đoạn để tham gia vào cấu trúc câu. Tuy nhiên, khả năng này bị ràng rịt tứ phía.

     Khi nó ở cương vị đề/chủ ngữ, thành phần thuyết/vị ngữ không thể có trung tâm là một vị từ bình thường – bất kể loại nào – mà phải là hệ từ là:

(1) Đây là quyển sách của thầy Dân.

(2) Đó/Đấy là trường tôi.

(3) Kia là trạm xe buýt.

(4) *Đó đẹp quá!

(5) *Kia ăn ngon hơn.